ŞİİR BİLGİSİ
22/1/2009 ·
ŞİİR BİLGİSİ
Duygu, düşünce hayal ve izlenimlerin bir uyum içinde dizeler halinde anlatılmasına şiir denir.
Ölçülü ve uyaklı dizelerden oluşmuş anlatım biçimine nazım denir. Nazım halindeki metinlerden oluşan eserlere ise manzum eser denir.
ŞİİRİN UNSURLARI
1-NAZIM BİRİMİ: Şiirde anlam bütünlüğü taşıyan en küçük bölüme nazım birimi denir. Şiiri oluşturan bölümlerin dize sayısına göre aldığı isimdir.
Dize: Şiirdeki her satıra dize ( mısra ) denir.
Bir şiirin en güzel dizesine mısra-ı berceste,
Tek dizeden oluşan şiirlere ise mısra-ı azade adı verilir.
Beyit: İki dizeden oluşan şiir bölümlerine verilen isimdir. Daha çok divan şiirinde kullanılmıştır.
“Şirler bile olurken pençe-i kahrımdan lerzan
Bir gözleri ahuya zebun eyledi felek”
Dörtlük: Dört dizeden oluşan şiir bölümlerine verilen isimdir. Halk şiirinde daha çok kullanılmıştır. Ulusal birim olarak kabul edilebilir.
Bent: Üç, dört, beş, altı veya daha fazla dizeden oluşan şiir kümelerine verilen isimdir. Genellikle divan şiirinde kullanılmıştır.
2-ÖLÇÜ ( VEZİN ): Şiirdeki dizelerin hece sayılarına ya da hecelerin açıklık kapalılıklarına göre bir düzen içinde sıralanmasıdır. Türk şiirinde kullanılan başlıca ölçüler şunlardır:
Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hecelerin sayıca eşitliğine dayanan ölçüdür. Türk şiirinin ulusal ölçüsüdür. Parmak hesabı da denir.
Hece ölçüsüyle yazılan şiirlerde ahengi sağlamak amacıyla durulan yerlere durak denir.
“Uçun kuşlar uçun/ doğduğum yere
Şimdi dağlarında/ mor sümbül vardır
Ormanlar koynunda/ bir serin dere
Dikenler içinde/ sarı gül vardır.”
Aruz Ölçüsü: Dizeleri oluşturan hecelerin açıklık kapalılıkları bakımından bir düzen içinde sıralanmasıyla oluşan ölçüdür.
Açık ( Kısa )Hece: Ünlüyle biten heceler açıktır ve ( .) ile gösterilir.
Kapalı ( Uzun )Hece: Ünsüzlerle ve uzun ünlülerle biten heceler kapalıdır ve ( - ) ile gösterilir.
*Dize sonlarındaki bütün heceler kapalı sayılır.
*Kısa bir heceyi vezin gereği uzun okumaya imale denir.
*Uzun bir heceyi vezin gereği kısa okumaya zihaf denir
*Bir şiiri aruz ölçüsüne göre okumaya takti denir.
*Vezin gereği sözcükler arasında ulama yapılabilir.
“Artık demir almak günü gelmişse zamandan
Meçhûle giden bir gemi kalkar bu limandan”
Serbest Ölçü: Duygu düşünce ve hayallerin ölçü, uyak ve nazım birimi kurallarına bağlı olmadan şairin isteğine göre kullanılmasıyla oluşan ölçüdür.
3-UYAK VE REDİF( KAFİYE )
Uyak:Dize sonlarında yazılışları aynı görev ve anlamları farklı olan ses, ek ya da sözcüklerin kullanılmasıyla oluşan ses benzerliğine uyak denir. Dize sonlarındaki tek ses benzerliğine yarım uyak, iki ses benzerliğine tam uyak, üç ve daha fazla ses benzerliğine ise zengin uyak denir.
Redif: Dize sonlarında yazılışları, görevleri ve anlamları aynı olan ek ya da sözcüklerin kullanılmasıyla oluşan ses benzerliğine redif denir.
“Dağlar ile taşlar ile -lar ile: Redif
Çağırayım Mevlam seni -ş-:Yarım uyak
Seherlerde kuşlar ile
Çağırayım Mevlam seni”
Artık demir almak günü gelmişse zamandan
Meçhûle giden bir gemi kalkar bu limandan
-dan:Redif
-man:Zengin uyak
Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol
Sallanmaz bu kalkışta ne mendil ne de bir kol
-ol:Tam uyak
Biçare gönüller ne giden son gemidir bu
Hicranlı hayatın ne de son matemidir bu
-dir bu: Redif
-emi-:Zengin uyak
Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden
Birçok seneler geçti dönen yok seferinden
-inden: Redif
-er: Tam uyak
Savaşa girdin kalbim bin yara aldı beni
Nerde bir acı varsa aradı buldu beni
-dı beni: Redif
-l-:Yarım uyak
Düşman mısın bana dünya düşman mı
Şu bağrıma her saplanan ok senin
Herkes böyle doğduğuna pişman mı
Yoksa zulmün bana mıdır tek senin
senin: Redif
-k:Yarım uyak
mı: Redif
-man: Zengin uyak
Cinaslı Uyak: Dize sonlarında yazılışları aynı anlamları farklı olan sözcüklerin kullanılmasıyla oluşan ses benzerliğine cinaslı uyak denir. Özellikle manilerde çok kullanılır.
Kalem böyle çalınmıştır yazıma
Yazım kışa uymaz kışım yazıma
Dönülmez akşamın ufkundayız vakit çok geç
Bu son fasıldır ey ömrüm nasıl geçersen geç
Şimdi döğün Sakarya döğünmek vakti bu an
Kehkeşanlara kaçmış eski güneşleri an
Tunç Uyak: Kafiyeli olan sözcüklerden biri diğerinin içinde aynen geçiyorsa buna tunç uyak denir. Tunç uyak tek başına bir uyak türü değildir. Tunç uyak olan ses benzerliği de benzeşen seslerin sayısına göre tam ya da zengin uyak olabilir.
Ay geçer yıl geçer uzarsa ara
Giyin kara libas yaslan duvara
Bastığın yerleri toprak diyerek geçme tanı
Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı
İnsan bu su misali kıvrım kıvrım akar ya
Bir yanda akan benim öbür yanda Sakarya
İnsan üç beş damla kan ırmak üç beç damla su
Bir hayata çattık ki hayata kurmuş pusu
Not: Yazılışları aynı görevleri farklı olan eklerle oluşturulan ses benzerliği de uyaktır redif değildir.
Uzun uzun kamışlar
Ucunu budamışlar
-lar: Çoğul eki -lar: Üçüncü Çoğul Şahıs eki
-amışlar: zengin uyak
Daha deniz görmemiş bir çoban çocuğuyum -um: Ekeylem birinci tekil şahıs eki
Bu dağların eskiden aşinasıdır soyum -um: Birinci tekil şahıs iyelik eki
-yum: Zengin uyak
Ramazan EKEN
Adıyaman Fen Lisesi
Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni
