METİNLERİN SINIFLANDIRILMASI VE DÜZ YAZI TÜRLERİ

<!-- /* Font Definitions */ @font-face {font-family:"Times New Roman TUR"; panose-1:2 2 6 3 5 4 5 2 3 4; mso-font-charset:162; mso-generic-font-family:roman; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:536902279 -2147483648 8 0 511 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @page Section1 {size:612.0pt 792.0pt; margin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; mso-header-margin:35.4pt; mso-footer-margin:35.4pt; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} -->

METİN TÜRLERİ

*EDEBİ METİNLER

*Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler

*Olay Çevresinde Oluşan Metinler

            *Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

                        *Masal

                        *Fabl

                        *Destan

                        *Halk Hikayesi

                        *Roman

                        *Öykü

            *Göstermeye Bağlı Edebi metinler

                        *Geleneksel Tiyatro

                                   *Karagöz

                                   *Meddah

                                   *Ortaoyunu

                                   *Köy Seyirlik Oyunları

                        *Modern Tiyatro

                                   *Tragedya

                                   *Komedya

                                   *Dram

*Öğretici Metinler

            *Tarihi metinler

            *Bilimsel Metinler

            *Felsefi Metinler

            *Kişisel Hayatı Konu Alan Metinler

                        *Mektup

                        *Biyografi

                        *Otobiyografi

                        *Hatıra

                        *Gezi Yazısı

                        *Günlük

            *Gazete Çevresinde Gelişen Metinler

                        *Makale

                        *Eleştiri

                        *Deneme

                        *Fıkra

                        *Sohbet

                        *Haber Yazıları

 

DÜZYAZI TÜRLERİ

Konuyla ilgili iki tür soru vardır:

-Türün tanımı ve özellikleri verilerek cevabı istenir

-Bir metinden alıntı yapılarak bu metnin türü sorulur.

 

ÖYKÜ ( HİKAYE )

*Olmuş ya da olabilecek bir olayın yer, kişi ve zaman unsurlarıyla ele alındığı kısa yazılardır.

*Roman uzun, öykü kısadır. Romanda tasvir ve tahliller çok ayrıntılı bir şekilde yapılırken hikaye yüzeyseldir.Kişiler genellikle hayatlarının belli bir bölümüyle ele alınırlar.

 

*Öykü türünün ilk örneklerini  İtalyan yazar Boccacio Decameron adlı eseriyle vermiştir. Türk edebiyatında Emin Nihat’ın Müsameratname’si modern öyküye geçişin  ilk örneği sayılır.Tanzimat döneminde ilk öykü örneği A. Mithat Efendi’nin Letaif-i Raivayet’idir. İlk başarılı öyküleri ise Sami Paşazade Sezai Küçük Şeyler adlı eseriyle vermiştir.

*Halit Ziya, Ömer Seyfettin, Memduh Şevket, Sait Faik, Refik Halit, Hüseyin Rahmi…öykü türünde eser veren önemli sanatçılardır.

 

İki tür öykü vardır:

*Olay Öyküsü ( Maupassant Tarzı ): Serim, düğüm ve çözüm bölümlerinin olduğu, merak unsurunun ön planda olduğu öykülerdir. Türk edebiyatında Ömer Seyfettin ve R. Halit Karay bu türün önemli temsilcileridir.

Durum ( Kesit ) Öyküsü ( Çehov Tarzı ): Bir olayı değil de bir durumu dile getiren, merak unsuru fazlaca kullanılmayan öykülerdir. Bu türün edebiyatımızdaki en önemli temsilcileri S. Faik Abasıyanık ile M. Şevket Esendal’dır.

 

ROMAN

*Olmuş ya da olabilecek olayların kişi, zaman ve mekan unsurlarıyla birlikte ayrıntılı bir şekilde anlatan uzun yazılardır.

*Romanda olay, kişi, zaman ve mekan unsurları ayrıntılarıyla ele alınır. Kahramanlar genellikle hayatlarının bütünü ya da uzun bir bölümüyle tanıtılır.

*Romanlar ele aldıkları konu bakımından aşk, macera romanı, tarihi, psikolojik, egzotik, tezli ve sosyal roman olmak üzere çeşitli gruplara ayrılır.

*Temsil ettiği edebi akıma göre de romanlar klasik, romantik, realist… roman gibi türlere ayrılır.

*Roman türünün ilk örnekleri 17 . asırda verilmiştir.

*Batı edebiyatında Cervantes’in Don Kişot adlı eseri roman türünün ilk örneği olarak kabul edilir.

*Türk edebiyatında roman türü ilk defa Tanzimat döneminde çevirilerle görülür.

*Yusuf Kamil Paşa’nın Fenelon’dan çevirdiği Telemak adlı eser edebiyatımızdaki ilk çeviri romandır.

*Edebiyatımızdaki ilk yerli roman ise Şemsettin Sami’nin Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat adlı eseridir.

*Batılı anlamdaki ilk roman Mai ve Siyah’tır.

*İntibah ise ilk edebi roman olarak kabul edilir.

*Eylül-İlk psikolojik roman

*Cezmi-İlk tarihi roman

*Araba Sevdası- İlk realist roman

*Karabibik-İlk köy romanı

*Türk edebiyatında ayrıca Mehmet Rauf, Hüseyin Rahmi, Yakup Kadri, Reşat Nuri, Peyami Safa… roman türünde eser veren önemli sanatçılardır.

 

MASAL

Olağanüstü kişilerin başından geçen hayal ürünü olayların yer ve zaman belirtilmeden anlatıldığı sözlü anonim ürünlerdir. Kahramanlar arasında insan dışı varlıklar da önemli bir yer tutar. Kişilerin özel adları yoktur. Kahramanlar tek yönlüdür. İyiler hep iyi, kötüler hep kötüdür. Kalıplaşmış kelime grupları kullanılır. Olaylar miş’li geçmiş zamanla anlatılır.

Ait olduğu milletin kültüründen izler taşırlar.

Maslarda milliyet vurgusu yapılmaz.

*Dünya edebiyatında Bin Bir Gece Masalları önemli örnekleridir. Edebiyatımızda Eflatun Cem Güney’in derlemeleri önemlidir.

 

 

FABL

Hayvan, bitki ve cansız varlıklar arasında geçen olayların anlatıldığı ders verici kısa masallardır. Genellikle manzumdurlar. Beydaba’nın “Kelile ve Dimne”si kaynağını teşkil eder. Eski Yunan edebiyatında Aisopos (Ezop ), klasisizm döneminde La Fontaine, Türk edebiyatında ise Şinasi ve  Orhan Veli önemli temsilcileridir.

Şeyhi’nin Harname’si edebiyatımızdaki ilk fabl örneği sayılır.

 

HALK HİKAYELERİ

Anonim halk edebiyatının sözlü ürünlerindendir.

Genellikle gerçek bir olaya dayanırlar.

Olağanüstülüklere pek yer verilmez.

Nazım nesir karışıktır.

Çoğunlukla aşk, sevgi konuları işlenir, kahramanlık konulu olanlar daha çok destanlara yaklaşır.

Halk hikayeleri genellikle ozan hikayeci denilen okumuş saz şairleri tarafından anlatılır.

 

 

 

TİYATRO

*Olayları oluş halinde gösteren, sahnelenmek amacıyla oluşturulmuş eserlerdir.

*Dünya edebiyatında tiyatro dini törenlerden doğmuştur. Bugünkü Batı tiyatrosunun ilk örnekleri Eski Yunan edebiyatına dayanır. Eski Yunanlarda tiyatro yapıtları şiir şeklindedir. Bu eserler trajedi ve komedi olmak üzere ikiye ayrılırken daha sonra bu türlere dram da eklenmiştir.

 

TRAJEDİ (TRAGEDİA): Hayatın acı yönlerini göstererek izleyicinin ruhunu arındırmayı hedefleyen tiyatro türüdür.

-Manzumdurlar

-Konular tarihten ve mitolojiden seçilir.

-Kahramanlar yüksek tabakadan seçilir.

-Çirkin olaylar sahnede gösterilmez.

-Seçkin ve ağırbaşlı bir üslupla yazılır.

-Üç birlik kuralı vardır.

-Peş peşe gelen koro ve diyaloglar vardır.

-Aiskhylos, Sophokles, Euripides, Racine, Cornaille önemli temsilcilerdir.

 

KOMEDİ: İnsanların ve olayların gülünç yanlarını ortaya koyarak izleyenleri güldürmek ve düşündürmek amacıyla oluşturulan tiyatro eserleridir.

-Manzumdurlar

-Konular günlük hayattan seçilir.

-Kahramanlar sıradan insanlardır.

-Çirkin olaylar sahnede gösterilir.

-Üslup sıradandır.

-Üç birlik kuralına uyulur.

-Peş peşe gelen koro ve diyaloglar vardır.

-Önemli temsilcileri Aristphones ve Moliere’dir.

DRAM: Hayatın hem acı hem de gülünç yanlarını göstererek yaşamı bütünüyle yansıtmayı hedefleyen tiyatro türüdür. Romantizm akımının mensuplarınca klasik trajedi ve komediye tepki olarak oluşturulmuştur.

-Nazım, nesir ya da nazım nesir karışık olabilirler.

-Konular günlük hayattan ya da tarihten seçilebilir. Daha çok ulusal konular ele alınmıştır.

-Kahramanlar her tabakadan olabilir.

-Her türlü olay sahnede gösterilebilir.

-Üç birlik kuralına uyulmaz.

-Shekaspeare, Victor Hugo, Shiller, Goethe…önemli temsilcileridir.

 

*Türk edebiyatında tiyatronun temeli geleneksel seyirlik oyunlarımıza ( karagöz, meddah, ortaoyunu) dayanır.

 

GELENEKSEL SEYİRLİK OYUNLARIMIZIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

 

*Sözlü tiyatro türleridir.

*Anonim edebiyat ürünü sayılırlar.

*Doğaçlama oynanırlar. (tuluat)

*Güldürü öğesi önplandadır.

*Temeli şive taklitlerine dayanır.

 

KARAGÖZ

*Gölge oyunu ya da hayal oyunu da denir.

*Deve derisinden kesilen bazı şekillere arkadan ışık verilerek gölgesinin beyaz bir perdeye yansıtılmasıyla oynanır.

*Karagöz ve Hacivat adında iki temel kahramanı vardır.

*Karagöz,cahil halk tipini; Hacivat'sa okumuş yarı aydın tipini temsil eder.

*Karagöz ve Hacivat dışında farklı meslek yöre ve sınıftan kahramanlar vardır: Çelebi, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Zenne, Arnavut, Acem, Yahudi, Kürt...

*Giriş, Muhavere, Fasıl ve Bitiş olmak üzere dört bölümden oluşur.

 

ORTAOYUNU (meydan oyunu, kol oyunu, zuhuri oyunu )

*Etrafı seyircilerle çevrilmiş bir meydanda oynanan geleneksel seyirlik oyunudur.

*Dekor ve sahne yok denecek kadar azdır.

*Kavuklu ve Pişekar oyunun iki asıl kahramanıdır.

*Kavuklu, Karagöz'ün; Pişekar, Hacivat'ın benzeridir. Karagözdeki gibi farklı kesimleri temsil eden kahramanlar vardır. (Balama, Frenk, Zenne... )

*Müziğe de yer verilir.

*Karagöz'deki gibi dört bölümden oluşur.

*

MEDDAH

*Tek kişilik bir gösteri oyunudur.

*Baston ve mendil önemli aksesuarlardır.

*Taklit önemli bir yer tutar.

 

 

*Modern anlamda tiyatro ise Tanzimat döneminde başlamıştır.

*Türk edebiyatındaki ilk tiyatro Şinasi’nin Şair Evlenmesi’dir.

*Sahnelenen ilk tiyatro ise Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre adlı eseridir.

*Türk edebiyatında Namık kemal, A. Vefik Paşa, A. Hamit Tarhan, R. Nuri Güntekin, Haldun Taner, Recep Bilginer, Necati Cumalı tiyatro türünde eser veren önemli yazarlardır.

 

Tiyatro Terimleri:

Opera: Bütün sözleri müzikl olan ve daha çok seçkinlere hitap eden tiyatro türü

Operet: Sözlerinin bir kısmı müzikli olan ve halka hitap eden tiyatro türü

Bale: Danslardan oluşan sözsüz tiyatro

Melodram: Aşırı acıklı, rastlantılara çokça yer verilen müzikli dram türü.

Feri:Olağanüstü kahraman ve olayları işleyen tiyatro

Pandomim: Jest ve mimiklerle oynanan sözsüz  oyun.

Monolog: Bir kişinin tek başına yaptığı uzun konuşma

Tirad: Kahramanların birbirine karşı söyledikleri coşkulu, uzun sözler

Fars: Toplumdaki olumsuzlukları alaylı bir dille eleştiren basit komedi türü.

Vodvil: Olayların akışıyla güldürmeyi hedefleyen basit entrika komedisi.

Komedi Santimantal: Acıklı ( duygusal ) komedi

 

ÖĞRETİCİ METİNLER

 

MAKALE:

Sanat ve  bilim alanlarında herhangi bir konuda bir görüş ya da düşünceyi savunmak ve kanıtlamak amacıyla yazılan yazılardır.

Makalenin temeli düşünceye dayanır. Daha çok gazete ve dergilerde yayınlanır. Hatta gazeteyle beraber edebiyatımıza girmiş bir türdür. Nesnel bir anlatım vardır. Açık, anlaşılır bir dil kullanılır. Kişisel yargılardan uzak durulur.

Edebiyatımızdaki ilk makale örneğini “Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi” başlığıyla Şinasi vermiştir.

 

ELEŞTİRİ:

 Bir sanat eserini çeşitli yönleriyle inceleyip açıklamak, anlaşılmasını sağlamak ve değerlendirmek amacıyla yazılan yazılardır. Eleştiri yapana eleştirmen denir. Eleştiride bir sanat ya da edebiyat eseri üzerinde yorum ve değerlendirmeler yapılır. Bu değerlendirmeler olumsuz olabileceği gibi olumlu da olabilir. Hatta hem olumlu hem de olumsuz eleştiriler yapılabilir. Eleştiri yalnız bir esere yönelik olabileceği gibi yazarın bütün eserlerine de yönelik  olabilir. Öznel ve nesnel eleştiriler olabilir fakat öznel eleştiriler sanat dünyasında pek hoş karşılanmaz.

Dünya edebiyatında Boielau, A. France

Türk edebiyatında ise Mehmet Kaplan, Nurullah Ataç, Cemil Meriç ve Hüseyin Cahit yalçın eleştiri türünün önemli temsilcileridir.

Edebiyatımızdaki ilk eleştiri Namık Kemal’in Tahrib-i Harabat’ıdır.

 

FIKRA:

Güncel ve siyasi konularda yazılan kısa gazete yazılarıdır. Makaleden farklı olarak ileri sürülen düşünceler kanıtlanmaya çalışılmaz. Ayrıca fıkrada konu yüzeysel anlatılır, ayrıntılara pek girilmez. Daha çok alaylı bir dil kullanılır. Bir sohbet havası vardır. Edebiyatımızda Ahmet Rasim fıkra türünün öncülerindendir.Ahmet Haşim, Peyami Safa, R. Halit Karay türün edebiyatımızdaki önemli temsilcileridir.

 

DENEME:

Yazarın herhangi bir konudaki görüşlerini kanıtlamaya kalkmadan senli benli bir anlatımla dile getirdiği yazı türüdür.Denemede çok samimi bir hava vardır. Yazarın kişisel görüşleri ön plandadır. Bu nedenle “ben” sözcüğü çok sık kullanılır. Denemede daha çok evrensel duygular ele alınır.

Deneme türü batı edebiyatında Montaigne ile başlamıştır. Bacon bir diğer önemli temsilcisidir. Türk edebiyatında ise Nurullah Ataç denemeyi bağımsız bir tür olarak ele alan ilk yazardır. Ahmet Haşim, Suut Kemal Yetkin, Yahya kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sabahattin Eyüboğlu… türün önemli temsilcileridir.

 

SOHBET ( SÖYLEŞİ ):

Bir yazarın herhangi bir olayla ilgili düşüncelerini karşısındakiyle konuşuyormuş gibi anlattığı yazılardır. Gazete ve dersi yazısı olan söyleşi günlük konuşma diliyle herkesin anlayabileceği bir üslupla yazılır.

 

ANI ( HATIRA )

Bir yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu olayları anlattığı yazı türüdür. Anılar yaşanan olayların üzerinden belli bir zaman geçtikten sonra yazılır. Anılar, siyasi, edebi, sosyal ve askeri içerikli olabilir. Tanınmış sanat, düşünce, bilim ve siyaste adamlarının anıları, onların yaşamlarını ve dönemlerini aydınlatması bakımından çok önemlidir.

 

Anıların, özyaşamöyküsü, günlük ve gezi yazılarıyla kesiştiği noktalar vardır:

*Günlük yaşanırken, anı yaşandıktan sonra yazılır.

*Özyaşamöyküsünde yazar hep kendisinden söz ederken anılarda yaşadıklarıyla beraber tanık olduğu olayları da anlatır.

*Gezi yazarı zaman zaman hatıralarını da anlatır ama temelde gezdiği yerleri anlatır.

Edebiyatımızda Babür Şah’ın Babürname’si ilk anı örneğidir.

Akif Paşa’nın Tabsıra adlı eseri Tanzimat döneminde yazılmış ilk anı örneği olarak kabul edilir. Ayrıca Ziya Paşa ( Defter-i Amal ), Muallim Naci ( Ömer’in Çocukluğu ), Ahmet Rasim ( Falaka, Gecelerim ), Halit Ziya ( Kırk Yıl, Saray ve Ötesi ), Falih Rıfkı Atay ( Çankaya, Zeytindağı ) Yakup Kadri ( Anamın Kitabı, Zoraki Diplomat ) Halide Edip ( Türk’ün Ateşle İmtihanı, Mor Salkımlı Ev ), Yahya Kemal ( Edebi ve Siyasi Hatıralarım ) anı türünde eser veren önemli sanatçılardır.

                                  

BİYOGRAFİ ( YAŞAMÖYKÜSÜ )

Herhangi bir alanda ün kazanmış bir kişinin hayatının anlatıldığı yazılardır. Amaç sözü edilen kişiyi bütün yönleriyle tanıtmaktır.

Divan edebiyatında özellikle şairlerden bahseden biyografik eserlere tezkire adı verilir. Türk edebiyatındaki ilk tezkire örneği Ali Şir Nevai’ye aittir. (Mecalisü’n-Nefais)

Bir yazarın kendi hayatını anlattığı eserlere ise otobiyografi ( özyaşamöyküsü ) denir.

 

GÜNLÜK

Yaşananların günü gününe yazıldığı eserlerdir. Tarih belirtilerek yazılırlar. Tanzimattan önce ruzname sözcüğüyle karşılanırdı.

Nurullah Ataç’ın Günce adlı eseri en önemli örneği sayılır.

           

GEZİ YAZISI

Bir yazarın gezip gördüğü yerlerden edindiği izlenim ve bilgileri aktardığı yazılardır. Gezi yazılarında gezilen yerlerin sadece doğal güzellikleri değil, tarihi gelenekleri ve zevkleriyle ilgili bilgiler de verilir. Bu nedenle gezi yazıları toplumbilim birçok bilim dalı için kaynak niteliği taşır. Anlatılanlar hayal ürünü değil gerçektir. Gezi yazıları kuvvetli bir gözlem gücüne dayanır.

Venedikli tacir makro Polo ve Arap gezgin İbn-i Batuta gezi yazısının dünya edebiyatındaki önemli temsilcileridir. Türk edebiyatında ise Babür Şah’ın Babürname’si, Seydi Ali Reis’in Mir’atü’l-Memalik’i, Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si ve 28 Mehmet Çelebi’nin Sefaretname’si bu türün ilk önemli eserleri sayılırlar. Tanzimat’tan sonra Ahmet Mithat ( Avrupa’da Bir Cevelan ), Cenap Şehabettin  ( Hac Yolunda ), Ahmet Haşim ( Frankfurt Seyahatnamesi ), Falih Rıfkı Atay ( Taymis Kıyıları , Bizim Akdeniz, Denizaşırı ) ve R. Nuri Güntekin ( Anadolu Notları ) gezi türünde eser veren önemli sanatçılardır.

 

 

RÖPORTAJ

Bir gerçeği; araştırma, inceleme, gezip görme yoluyla ya da soruşturma yöntemiyle anlatan gazete ve dergi yazılarıdır. Öyküsel bir anlatım vardır. Konuyla ilgili resim, fotoğraf ya da grafik kullanılabilir.

 

Yaşar Kemal önemli örnekler vermiştir.

 

MEKTUP ( edebi mektup…)

SÖYLEV ( Çiçero , Orhun Abideleri, Nutuk)

 

 

Ramazan EKEN

Adıyaman Fen Lisesi   Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !